Tái cơ cấu doanh nghiệp: Mua bán nợ - một phương thức tái cơ cấu doanh nghiệp hiệu quả
Tính tới thời điểm hiện nay, kể từ khi được bắt đầu từ năm 1992, quá trình CPH DNNN ở Việt Nam đã trải qua 17 năm thực thi, và trải qua nhiều giai đoạn. Trong giai đoạn thực hiện thí điểm, Nhà nước chọn một số DN có quy mô vừa và nhỏ, kinh doanh có lãi và tự nguyện CPH và đã cho kết quả là chỉ sau bốn năm 1992-1996, tuy chỉ CPH được 5 DN nhưng cả 5 đơn vị này đều hoạt động có hiệu quả hơn trước khi CPH. Bắt đầu từ đó, Đảng và Nhà nước chủ trương đẩy mạnh CPH, coi việc đẩy mạnh CPH những DNNN không cần nắm giữ 100% vốn là khâu quan trọng để tạo bước chuyển biến cơ bản trong việc nâng cao hiệu quả DNNN.
Tuy nhiên, quá trình CPH lại vướng nhiều lực cản, nhưng nổi cộm và kéo dài nhất là lực cản về tài chính, cụ thể điển hình là nợ xấu của DNNN quá lớn, không đủ điều kiện để chuyển đổi sang hình thức cổ phần, hoặc CPH “ép” xong vẫn tê liệt vì vướng mắc tài chính. Đây là một vấn đề cốt lõi trong quá trình cổ phần hóa DNNN.
Xử lý tài chính là vấn đề cốt lõi
Nhìn vào hiện trạng của các DNNN (kể cả DNNN đang CPH, DNNN đã CPH xong nhưng “làm ép”), có thể thấy nhiều DNNN không thể đủ điều kiện để CPH do âm vốn, nhiều DN đã CPH xong thì cũng hết vốn và lâm vào nợ nần không thể trả, bị ngân hàng cắt đứt quan hệ tín dụng. Việc DNNN nợ xấu ngân hàng dẫn đến nhiều hệ lụy, đặc biệt là đối với tiến trình đổi mới doanh nghiệp hiện nay. Đối với các doanh nghiệp, nếu nợ xấu ngân hàng lớn và kéo dài, ngoài việc không được các NHTM tiếp tục cho vay (mặc dù chỉ cần ký được hợp đồng thực hiện tốt thì có thể trả hết nợ cũ), tất yếu hợp đồng bị hủy, thành công chỉ cách thất bại một tầm với về tài chính mà không có cơ chế tháo gỡ.. thì đối với ngân hàng cũng khó khăn không kém trong hoạt động SX-KD và chuyển đổi của chính mình. Chính vì vậy, nhiều nhà kinh tế, chính trị học cho rằng giải pháp kiên quyết giải thể, CPH, bán lại, cho thuê… các DNNN vẫn là những hướng giải quyết được đặt ra, nhưng giải pháp CPH được khẳng định là hướng đi cơ bản.
Tuy nhiên, để CPH được thì lại buộc phải xử lý xong việc âm vốn chủ sở hữu (trong đó có nguyên nhân dẫn đến âm vốn là nợ vay quá lớn),vì vậy vẫn tạo nên vòng luẩn quẩn mà nhiều DNNN không tìm được lối thoát. Bên cạnh đó, nhiều DNNN (do cố gắng tìm nhiều cách để CPH cho bằng được) cũng lâm vào tình trạng phải giải quyết tồn đọng tài chính “hậu CPH” rất phức tạp do không được giải quyết triệt để các tồn tại tài chính. Như vậy, với những vấn đề và thực trạng được đặt ra trên cả 2 phương diện: lý luận và thực tiễn thì trong số các tồn tại, vướng mắc cơ bản của tiến trình chuyển đổi hình thức sở hữu DNNN, nợ đọng tài chính vẫn là vấn đề xuyên suốt, kéo dài và phức tạp hơn cả, trong khi hạn thời gian cuối cùng để hoặc CPH thành công, hoặc bán DN hoặc phá sản đã tới gần.
Để đẩy mạnh tiến trình sắp xếp DNNN, góp phần lành mạnh hoá tình hình tài chính của doanh nghiệp, trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách về cơ cấu lại tài chính của DNNN, trong đó có các quy định về xử lý nợ tồn đọng. Theo đó, doanh nghiệp được xử lý nợ tồn đọng thông qua nhiều biện pháp (tùy vào từng đối tượng cụ thể), trong đó có biện pháp bán nợ và tài sản tồn đọng cho Công ty mua bán nợ (DATC) để thu hồi vốn. Và trong thực tế, nhiều DNNN dạng này đã tìm được lối thoát thông qua hoạt động của Công ty Mua bán nợ và xử lý tồn đọng của doanh nghiệp (DATC) - một trong những công cụ, phương thức tài chính hữu hiệu của Nhà nước để cứu các DNNN thoát khỏi nguy cơ phá sản, hơn nữa còn tiếp tục phát triển.
Dây chuyền sản xuất gạch hiện đại
ở Công ty gạch ốp lát Hà Nội
Được thành lập theo chủ trương của Nghị quyết Hội nghị lần thứ 3 của Ban chấp hành TW Đảng (Khoá IX) về việc tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả DNNN, DATC được giao nhiệm vụ góp phần lành mạnh hóa tình hình tài chính DN, thúc đẩy quá trình sắp xếp và chuyển đổi DNNN. Khác với các hình thức xử lý nợ khác được áp dụng bởi các tổ chức khác, DATC có cách thức xử lý hoàn toàn chuyên biệt. Đối với các ngân hàng, để thu hồi vốn, ngoài việc tổ chức thu hồi nợ thông qua các biện pháp đòi nợ, phát mại tài sản, ngân hàng còn có thể bán nợ. Tuy nhiên, những khoản nợ Ngân hàng muốn bán trên thực tế đều là những khoản nợ đã được ngân hàng sử dụng các biện pháp đòi nợ, phát mại tài sản nhưng vẫn không thực hiện được. Vì vậy, mục tiêu mua nợ để sau đó đòi nợ, phát mại tài sản là hoạt động rất khó thực hiện trên thực tế. Số lượng khoản nợ có thể thực hiện được với mục đích này sẽ không nhiều, nên không thể góp phần vào xử lý dứt điểm các khoản nợ và tài sản tồn đọng của các ngân hàng và DNNN.
Mặt khác, mua nợ để xử lý theo hình thức này nếu thực hiện được chỉ có tác dụng giúp các chủ nợ sớm thu hồi được vốn, nhưng chưa có tác dụng giúp các DN khắc phục được những tồn tại tài chính nên chưa thực sự góp phần lành mạnh hóa tình hình tài chính, thúc đẩy quá trình sắp xếp và chuyển đổi sở hữu DNNN. Thêm nữa là, hiện nay thị trường mua bán nợ ở nước ta chưa phát triển, nên việc tìm người mua để bán lại nợ là rất khó khăn. Như vậy, cũng tương tự như việc mua nợ để sau đó đòi nợ, phát mại tài sản, việc mua nợ để sau đó bán lại có tính khả thi rất thấp, không thực sự đáp ứng được mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.
Mua nợ để tái cơ cấu doanh nghiệp
Từ những thực tế trên đây, để góp phần thực hiện được chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đã đề ra, DATC đã lựa chọn phương thức mua nợ để tái cơ cấu doanh nghiệp. Theo cách thức riêng của mình, DATC đã giúp doanh nghiệp cơ cấu lại tài chính, đảm bảo cho DN có vốn tiếp tục hoạt động, đủ điều kiện để chuyển đổi sở hữu thông qua việc giảm một phần nghĩa vụ trả nợ và chuyển nợ thành vốn góp tại DN, đồng thời DATC tìm kiếm các nhà đầu tư chiến lược tham gia đầu tư vốn, hỗ trợ về kỹ thuật và quản lý để giúp DN cơ cấu lại tổ chức bộ máy quản lý và hoạt động SX - KD để DN có thể phát triển có hiệu quả sau khi được chuyển đổi sở hữu, từ đó có nguồn trả nợ. Biện pháp xử lý nợ này vừa giúp cho chủ nợ (thường là các NHTMNN) thu hồi được vốn vay, từ đó góp phần đẩy nhanh quá trình CPH Ngân hàng TMNN, vừa giúp cho DN lành mạnh tài chính, vừa giúp Nhà nước hoàn thành tiến trình chuyển đổi sở hữu DNNN.
Tuy nhiên, không phải khoản nợ nào của doanh nghiệp nào cũng được DATC lựa chọn. Với hệ thống tiêu chí cơ bản khi quyết định mua bán nợ, như: DN có tiềm năng phát triển và có thể phát triển có hiệu quả nếu được hỗ trợ giải quyết những khó khăn tạm thời đang gặp phải; DN và các cơ quan liên quan (như các chủ nợ khác, cơ quan chủ quản của DN) sẵn sàng hợp tác với DATC trong việc áp dụng các biện pháp thích hợp nhằm xử lý khó khăn cho DN, để DN tiếp tục tồn tại, phát triển có hiệu quả hơn; những tác động tích cực đối với xã hội của việc mua và xử lý nợ (như việc góp phần thúc đẩy quá trình sắp sếp lại, chuyển đổi sở hữu DNNN, tạo công ăn việc làm cho một bộ phận lớn người lao động, ổn định chính trị - xã hội)…, từng khoản nợ, mọi phương án mua bán nợ và TCCDN đều được DATC nghiên cứu kỹ để đảm bảo đạt được hiệu quả, không để xảy ra tình trạng DN tiếp tục hoạt động không có hiệu quả sau khi được tái cơ cấu lại.
Cũng như những quá trình tái tạo khác, quá trình hồi sinh lại doanh nghiệp thông qua con đường DATC cũng có những bước đi cơ bản, như: TCC tài chính, TCC lại tổ chức bộ máy, TCC lại hoạt động SX - KD, TCC lại hệ thống quản trị, điều hành…Chính vì vậy, tùy theo đặc điểm ở mỗi DN khách nợ, mức độ các công việc Công ty phải thực hiện khi TCC có và tuân theo những công đoạn khác nhau, có những khó khăn khác nhau, trong đó, TCC tài chính là hoạt động đầu tiên và rất cần thiết với các biện pháp như: giảm bớt một phần nghĩa vụ trả nợ cho DN khách nợ, chuyển nợ thành vốn góp tại DN; điều chỉnh kế hoạch trả nợ; xác định quy mô vốn hoạt động cần thiết của DN và giúp DN huy động thêm vốn từ việc phát hành cổ phiếu, hoặc giúp khơi thông quan hệ tín dụng giữa DN với các tổ chức tín dụng. Trong một số trường hợp, DATC đã cho vay hỗ trợ tạm thời hoặc bảo lãnh để DN vay vốn ngân hàng.
Bên cạnh TCC tài chính, việc TCC tổ chức bộ máy và quản trị điều hành nhằm bảo đảm điều hành tốt công việc kinh doanh, tinh giản gọn nhẹ bộ máy, nâng cao năng suất, hiệu qủa hoạt động của DN, do đó, DATC đã giúp DN sắp xếp lại cơ cấu tổ chức bộ máy và nhân sự, lựa chọn đội ngũ lãnh đạo có năng lực, có phẩm chất tốt, xây dựng, hoàn thiện hệ thống quy trình, quy chế nội bộ mới. Còn trong hoạt động TCC hoạt động SX - KD, DATC đã phối hợp, tạo điều kiện và giúp DN hoạch định chiến lược kinh doanh, xây dựng các kế hoạch kinh doanh mới phù hợp với khả năng và phát huy tối đa tiềm năng sẵn có của DN. DATC cũng đã triển khai nhiều hoạt động để góp phần giúp DN duy trì, phát triển vùng nguyên liệu hoặc mở rộng thị trường, khách hàng thông qua việc tìm kiếm thêm cho DN các đối tác, khách hàng lớn.
Ngoài ra, DATC còn triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ khác cho DN như đã chủ động nghiên cứu mô hình liên kết để tiến tới thực hiện liên kết giữa các DN tái cơ cấu, nhằm giúp các DN vượt qua khó khăn, sử dụng vốn có hiệu quả hơn, tiết giảm chi phí, mở rộng quy mô hoạt động trên cơ sở tận dụng ưu thế của mỗi DN. Bên cạnh đó, DATC còn chủ động làm đầu mối liên hệ với các cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương để giải quyết những vướng mắc của các DN về cơ chế, chính sách, nhất là cơ chế, chính sách về thuế, về tài chính. Công ty cũng đã chủ động làm việc với UBND một số tỉnh để kiến nghị tạo điều kiện thuận lợi cho DN trong quá trình hoạt động SX - KD, nhất là việc ổn định quy hoạch vùng nguyên liệu đối với những DN hoạt động trong lĩnh vực chế biến nông sản, thực phẩm.
Những minh chứng từ thực tế
Không chỉ dừng lại trên những mô thức lý thuyết, kết quả áp dụng vào thực tế của doanh nghiệp bởi DATC đã đưa lại những khẳng định rõ ràng. Tháng 12/2009, 5 triệu cổ phiếu của Sadico Cần Thơ (mã chứng khoán SDG) đã chính thức được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán tập trung. Đây là một câu chuyện có hậu trong thị trường tài chính - doanh nghiệp Việt Nam hiện đại, bởi sự kiện SDG lên sàn không đơn giản chỉ là niềm vui chung của các doanh nghiệp trên sàn chứng khoán tập trung của Việt Nam mà sự hiện diện của SDG còn mang một niềm vui rất riêng - niềm vui của những người làm công tác hồi sinh cho doanh nghiệp bằng phương thức tái cơ cấu tài chính, cùng doanh nghiệp dựng xây nên cơ đồ vững bền. Đây là một doanh nghiệp rất có tiềm năng nhưng bị vướng mắc nợ tài chính, do đó không thể phát triển, hơn thế nữa đã đứng trước nguy cơ phá sản. Sau khi được DATC tái cơ cấu, Sadico Cần Thơ đã hồi sinh, được tổ chức theo mô hình công ty mẹ - công ty con, và chỉ trong một thời gian ngắn, Sadico Cần Thơ đã có tỷ suất lợi nhuận bình quân đạt khá cao so với vốn điều lệ, tình hình tài chính lành mạnh, hiện đang
Cùng với Sadico Cần Thơ, những doanh nghiệp khác được DATC hỗ trợ như Công ty Kinh doanh và chế biến XNK Đà Nẵng (Procimex Đà Nẵng ), - một DNNN chuyên chế biến thủy hải sản xuất khẩu đã bị thua lỗ nặng nề, mất hết vốn chủ sở hữu nhà nước, không còn khả năng trả nợ và thực sự đã lâm vào tình trạng phá sản với tổng nợ phải trả của Công ty là 80,9 tỷ đồng, trong đó vốn chủ sở hữu nhà nước tại DN đã âm 45 tỷ đồng do lỗ lũy kế từ các năm để lại (tính đến 31/12/2006). Sau khi được DATC hỗ trợ giúp đỡ, cổ phần lợi suất trên vốn sở hữu của CTCO Procimex đạt 36%, tỷ lệ chia cổ tức cho các cổ đông đạt 20%, thu nhập bình quân của người lao động tăng 20% so với trước khi được DATC tái cơ cấu. Hoạt động quản trị điều hành của DN đi vào nề nếp và ổn định, đặc biệt là các đối tác tin tưởng vào sự phát triển của DN. Chỉ sau hơn 1 năm được DATC giúp xử lý tồn đọng tài chính và tái cơ cấu, CTCP Procimex Đà Nẵng đã đạt lợi nhuận sau thuế 8.655.triệu đồng, giá trị tài sản của DN đã tăng gần 11 tỷ đồng, lập quỹ dự phòng tài chính gần 500 triệu đồng.
Hoặc câu chuyện hồi sinh lại Nhà máy gạch Thiên Thạch đã ngừng hoạt động từ tháng 5/2005 với nợ vay ngân hàng đã chiếm 117 tỷ đồng trên tổng số 147 tỷ đồng tổng nguồn vốn của Nhà máy, nợ phải trả khác 34 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu nhà nước âm gần 5 tỷ đồng (tính tới hết 2006). Điều này dẫn tới nhiều hệ lụy, nhưng “kinh hoàng” nhất là đại bộ phận người lao động của Nhà máy không có việc làm, thu nhập, gây nên một hiệu ứng cực xấu trong đời sống xã hội và dân cư. Sau khi được DATC xây dựng phương án khôi phục lại Nhà máy và phối hợp với các đối tác chiến lược khác, Gạch Thiên Thạch lột xác trở thành một CTCP mới có vốn điều lệ 25 tỷ đồng, năm 2008 Công ty tiếp tục đầu tư thêm dây chuyền máy móc thiết bị, xúc tiến việc đầu tư cải tạo nâng công suất, sau đó tiếp tục phương án đầu tư mở rộng nâng công suất để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.Và, điều đáng mừng nhất là đại bộ phận người lao động của Nhà máy đã được gọi quay trở lại làm việc, có thu nhập ổn định, góp phần quan trọng vào việc đảm bảo an sinh xã hội ở địa phương.
Ngoài ra, còn có các ví dụ sinh động khác như tái cơ cấu hai DN mía đường ở hai tỉnh nghèo nhất nước là CTCP Mía đường Sơn La và CTCP Mía đường Kon Tum. Đó chỉ là một vài trong số các doanh nghiệp mà DATC đã sử dụng các biện pháp tài chính giúp DN xử lý triệt để các tổn tại tài chính, hầu hết hiện đều đang phát triển khá tốt, đang ngày càng vươn tới sự phát triển đạt hiệu quả cao và bền vững. Nhìn vào những việc làm trên thì có thể thấy sự khác nhau cơ bản giữa cách TCCDN của DATC và các loại hình mua bán nợ khác chính là ở chỗ, DATC coi sự sống còn, sự phát triển của DN khách nợ là mục tiêu hướng tới của DATC. Chính vì vậy, khi DN khách nợ đã phát triển đến mức độ nào đó, DATC đã hoàn thành sứ mệnh của mình thì sẽ thoái vốn để một mặt tiếp tục tạo cơ hội cho các DNNN khác cùng hoàn cảnh tiếp cận được những đồng vốn và phương thức hoạt động của một công cụ tài chính đặc biệt của Nhà nước, một mặt tạo cơ hội cho các nhà đầu tư khác cùng tham gia đầu tư vốn và quản trị tại các DN được DATC tái cấu trúc.
Như vậy, có thể nói, tái cơ cấu doanh nghiệp là một phương thức quan trọng giúp phát triển nền kinh tế - xã hội một cách ổn định và hiệu quả, và cách thức tái cơ cấu của DATC là một sáng tạo mới trên thị trường tài chính - doanh nghiệp hiện nay. Thực tế xử lý tài chính để tái cơ cấu thúc đẩy chuyển đổi sở hữu DNNN theo mô hình DATC đã làm cho thấy đây là phương thức tiếp cận hiệu quả đối với các DNNN không đủ điều kiện CPH, hoặc đã CPH không triệt để nhưng có tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay là hành lang pháp lý cho hoạt động này còn rất thiếu và yếu, đặc biệt trong hoàn cảnh đây là một trong những cách làm mới trên thị trường tài chính - doanh nghiệp. Vì vậy, để có thể hoàn thành nhiệm vụ của một công cụ đắc lực của Đảng và Chính phủ trong xử lý tồn tại tài chính, góp phần thúc đẩy chuyển đổi sở hữu các DNNN, rất cần có những thay đổi quan trọng, những quy định pháp lý đủ mạnh để phát triển phương thức tái cơ cấu DN thông qua hoạt động mua bán nợ./.